सङ्घर्षको महासागरबाट प्रविधिको सगरमाथासम्म: मञ्जु मातृत्व र राजुको डिजिटल सङ्कल्प

राजु महत्ताे-
कोइलाको असीमित दबाब र रापबाट हीराको जन्म भए झैँ, मानव जीवनका सबैभन्दा सुन्दर र मूल्यवान् पाटाहरू पनि कठोर सङ्घर्ष र आँसुको भट्टीमा खारिएर मात्र प्रस्फुटित हुन्छन्। इतिहास साक्षी छ, जसले समयको क्रूर प्रहारलाई सहँदै आफ्नो आत्मविश्वासको दियो निभ्न दिएन, उसैले समाजलाई उज्यालोको नयाँ बाटो देखाउन सक्यो। नेपाली माटो आफैँमा सङ्घर्षको पर्याय हो। यहाँका कुना-कन्दरामा यस्ता कयौँ अनाम नायक-नायिकाहरू छन्, जसको जीवनका पानाहरू पल्टाउँदा आँखा रसाउँछन् तर मन गर्वले उच्च हुन्छ।
यस्तै एउटा जीवन्त, प्रेरणादायी र आँसुबाट सुरु भएर आशाको नयाँ बिहानसम्म आइपुगेको महागाथा हो– आमा मञ्जु महतो र उनका सुपुत्र राजु महतोको जीवनयात्रा। यो केवल एउटा आमा र छोराको सफलताको विवरण मात्र होइन; यो त नेपाली समाजको रूपान्तरण, शिक्षाप्रतिको अगाध निष्ठा, र आधुनिक प्रविधिको माध्यमबाट देश निर्माणमा होमिएको एउटा युगीन अभियानको जीवन्त ऐना हो।
मञ्जु महतो: आँसुलाई ऊर्जा र सङ्घर्षलाई शिक्षालय बनाउने आमा
सङ्घर्षको परिभाषा कतै खोज्न टाढा जानु पर्दैन, मञ्जु महतोको जीवनलाई नियाले पुग्छ। नेपाली समाजको पुरातन संरचना र त्यसमा पनि सानै उमेरमा आइपर्ने पारिवारिक जिम्मेवारीको चक्रव्यूह। मात्र १७ वर्षको कलिलो उमेर, जब जीवनका रङ्गीन सपनाहरू भर्खरै आँखामा अङ्कुराउन थाल्छन्, त्यति नै बेला उनको विवाह भयो। विवाहको अर्थ बुझ्न नपाउँदै र वैवाहिक जीवनका पाटाहरू राम्रोसँग नियाल्न नपाउँदै नियतिले उनको सामु यस्तो बज्रपात गर्‍यो, जसको कल्पनाले मात्र पनि मुटु थर्किन्छ। मात्र २० वर्षको उमेरमा, जब मानिसहरू आफ्नो भविष्यको गोरेटो कोर्न थाल्छन्, मञ्जुले आफ्ना जीवनसाथीलाई सधैँका लागि गुमाइन्। उनका श्रीमान् देश र जनताका लागि सहिद भए।
सहकर्मी, सारथि र जीवनको आधार स्तम्भ ढलेपछि २० वर्षकी एउटी एक्ली महिलाका सामुन्ने अथाह अँध्यारोबाहेक केही बाँकी थिएन। काखमा स-साना सन्तान, समाजको परम्परागत दृष्टिकोण, आर्थिक अभावको चर्को घाम र सहारा दिने हातहरूको शून्यता। यस्तो लाग्थ्यो, जीवनको डुङ्गा अब किनार नपाईकनै आँधीमा बिलाउनेछ। तर, मञ्जु महतो कमजोर माटोले बनेकी थिइनन्। उनले आफ्ना आँसुलाई कहिल्यै कमजोरी बन्न दिइनन्, बरु त्यसैलाई जीवनको सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा बनाइन्।

उनले बुझिन् कि यो अँध्यारो सुरुङबाट बाहिर निस्कने एउटै मात्र अचुक हतियार छ– शिक्षा। त्यसैले, काखका सन्तानको लालनपालन, घरको असीमित जिम्मेवारी र आर्थिक सङ्कटसँग पौँठेजोरी खेल्दै उनले आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिइन्। समाजका अनेकन् व्यवधान र व्यक्तिगत पीडाहरूलाई छातीभित्र दबाएर उनले स्नातक (Bachelor’s Degree) तह उत्तीर्ण गरिन्। यो साधारण सफलता थिएन; यो त नियतिविरुद्ध एउटी दृढ नारीले प्राप्त गरेको ऐतिहासिक विजय थियो।
अध्ययन पूरा गरेपछि उनी सरकारी विद्यालयको शिक्षिका बनिन्। शिक्षिका बन्नु उनका लागि केवल जीविकोपार्जनको माध्यम मात्र थिएन, बरु समाजलाई अज्ञानताको अन्धकारबाट ज्ञानको उज्यालोतर्फ डोर्‍याउने एउटा पवित्र माध्यम थियो। उनी आफ्ना सन्तानलाई मात्र होइन, समाजका हरेक विपन्न बालबालिकालाई आफ्नै सन्तान झैँ माया गर्थिन्। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कारण अतिरिक्त ट्युसन कक्षा पढ्न नसक्ने विद्यार्थीहरूका लागि उनले विद्यालय समयबाहेक निःशुल्क अतिरिक्त कक्षाहरू सञ्चालन गरिन्। उनले समाजमा एउटा बलियो संस्कार रोपिन्– “ज्ञान बाँड्दा मात्र आफ्नो अस्तित्व सार्थक हुन्छ।”
मातृ-संस्कारको फल: राजु महतो र समाज परिवर्तनको बिउ
आमा केवल जन्मदात्री मात्र होइनन्, उनी बालकको पहिलो पाठशाला र पहिलो मार्गदर्शक पनि हुन्। आमाले जीवनभर बगाएको पसिना, भोगेको दुःख र देखाएको दृढताले छोरा राजु महतोको बालमस्तिष्कमा गहिरो छाप पार्‍यो। राजुले आफ्नो बाल्यकाल भोगविलासमा होइन, आमाको निरन्तर सङ्घर्ष र इमानदारीको छहारीमा बिताए। उनले देखे कि कसरी उनकी आमाले अभावका बीच पनि कहिल्यै सत्य र कर्तव्यको बाटो छोडिनन्। उनले देखे कि कसरी आमाले आफ्नो भोक बिर्सेर अरूको भविष्य उज्यालो बनाउन अहोरात्र मिहिनेत गरिन्।
आमाको यही सङ्घर्ष नै राजु महतोको जीवनको सबैभन्दा ठूलो विश्वविद्यालय बन्यो। राजु महतो आफ्नी आमाको बारेमा स्मरण गर्दै भन्नुहुन्छ:

“१७ वर्षको उमेरमा विवाह, २० वर्षको उमेरमै श्रीमान् शहीद, त्यसपछि पनि जीवनसँग हार नमानी पढाइ पूरा गर्दै शिक्षिका बन्नुभएको मेरी आमा मञ्जु महतोको संघर्ष मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा हो। उहाँको हरेक आँसु, हरेक संघर्ष र हरेक त्यागले मलाई अझ अगाडि बढ्न शक्ति दिएको छ।”
यो केवल भावनाको उद्गार मात्र होइन, यो त ती छोराको आमाप्रतिको कृतज्ञता र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वको कबुलियतनामा हो। आमाले रोपेको इमानदारी, अनुशासन, र निःस्वार्थ सेवाको बिउ नै आज राजु महतोको व्यक्तित्वमा एउटा विशाल वटवृक्ष बनेर फस्टाएको छ।
प्रविधिमार्फत शैक्षिक क्रान्ति: निःशुल्क डिजिटल शिक्षा अभियान
समय परिवर्तनशील छ। आजको युग सूचना र प्रविधिको युग हो। तर, नेपालका दूरदराजका विद्यालयहरू र सहरी क्षेत्रका विपन्न विद्यालयहरू अझै पनि परम्परागत शिक्षण पद्धतिमै सीमित छन्। कतिपय विद्यालयहरूसँग आधुनिक प्रविधिको पहुँच त परको कुरा, एउटा सामान्य वेबसाइट बनाउने वा डिजिटल प्रणाली लागू गर्ने आर्थिक हैसियत समेत हुँदैन। प्रविधिको यो असमानताले धनी र गरिब विद्यार्थीहरूका बीचमा एउटा ठूलो खाडल सिर्जना गरिरहेको छ।
यही खाडललाई पुर्नका लागि राजु महतोले आफ्नो प्राविधिक सीपलाई हतियार बनाए। उनीसँग प्रविधिको उच्च ज्ञान थियो, जसलाई उनले कुनै बहुराष्ट्रिय कम्पनीमा बेचेर असीमित पैसा र विलासी जीवन कमाउन सक्थे। तर, उनका नसाहरूमा मञ्जु महतोको रगत र संस्कार बगिरहेको थियो। उनले आफ्नो व्यक्तिगत नाफाभन्दा माथि उठेर देशका सरकारी तथा सामुदायिक विद्यालयहरूलाई प्रविधिसँग जोड्ने सङ्कल्प गरे।
यसै सङ्कल्पको जगमा सुरु भयो– निःशुल्क डिजिटल शिक्षा अभियान
राजु महतोले हालसम्म करिब ४० देखि ५० वटा विद्यालय, शिक्षक तथा शैक्षिक संस्थाहरूका लागि वेबसाइट, मोबाइल एप र विभिन्न आधुनिक डिजिटल प्रणालीहरू पूर्ण रूपमा निःशुल्क विकास गरिसक्नुभएको छ। विद्यालयको सूचना प्रणाली चुस्त बनाउन, शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सञ्चार सहज पार्न र डिजिटल सिकाई सामग्रीको पहुँच विस्तार गर्न यी प्रणालीहरू कोसेढुङ्गा सावित भएका छन्।
तर, उनको अभियान यतिमै रोकिँदैन। उनी प्रविधि हस्तान्तरण मात्र गरेर पन्छिने प्रवृत्तिका विरोधी हुन्। उनी भन्छन्, “प्रविधि दिनु मात्र ठूलो कुरा होइन, त्यसलाई निरन्तर चलाउन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु प्रमुख दायित्व हो।” त्यसैले उनले एउटा ऐतिहासिक र साहसिक सार्वजनिक प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्: “यस अभियानअन्तर्गत विकास गरिएका वेबसाइट, एप र डिजिटल प्रणालीबापत आजीवन कुनै पनि सेवा शुल्क (Service Fee) वा नवीकरण शुल्क लिइने छैन।”
यो प्रतिबद्धताले उनको सेवाभावको उचाइलाई दर्शाउँछ। स्रोत र साधनको अभावकै कारण कुनै पनि नेपाली विद्यार्थी वा शिक्षक आधुनिक प्रविधिको उज्यालोबाट वञ्चित हुन नपरोस् भन्ने उनको एउटै मात्र ध्येय छ।
व्यापार होइन, सामाजिक उत्तरदायित्वको दर्शन
आजको उपभोक्तावादी र बजारमुखी समाजमा जहाँ सियोदेखि ओखतीसम्म हरेक कुरामा नाफा खोजिन्छ, त्यहाँ राजु महतोको यो निःस्वार्थ सेवा एउटा आश्चर्यजनक तर अनुकरणीय उदाहरण हो। धेरैका लागि “सामाजिक उत्तरदायित्व” कर्पोरेट हाउसहरूको कर छुट पाउने वा विज्ञापन गर्ने एउटा माध्यम मात्र बन्ने गरेको छ। तर राजुका लागि यो जीवनको दर्शन हो।
उनको यो दर्शनको पछाडि एउटा दृढ वैचारिक जग छ। उहाँ भन्नुहुन्छ:
“शिक्षामा गरिएको लगानी नै राष्ट्रको भविष्यमा गरिएको सबैभन्दा ठूलो लगानी हो। यदि मेरो सीप र समयले एउटा विद्यालय, एउटा शिक्षक वा एउटा विद्यार्थीलाई पनि अगाडि बढाउन सक्छ भने, त्यो नै मेरो सबैभन्दा ठूलो सफलता हुनेछ।”
यो भनाइले विकासको एउटा नयाँ मोडेल प्रस्तुत गर्छ। राज्यको मुख मात्र ताक्ने वा ठूला दातृ निकायहरूको अनुदानको पर्खाइमा बस्ने प्रवृत्तिको सट्टा, हामीसँग भएको सीप र क्षमतालाई कसरी समाजको हितमा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा राजुले व्यवहारमा प्रमाणित गरेर देखाइदिएका छन्। उनले बुझेका छन् कि भौतिक पूर्वाधार (बाटो, पुल आदि) भन्दा पनि महत्त्वपूर्ण मानवीय पूर्वाधार (शिक्षा, चेतना, सीप) हो। जब देशको शिक्षा प्रणाली आधुनिक र प्रविधिमैत्री बन्छ, तब मात्र देश विकासको गति तीव्र हुन सक्छ।
नवप्रवर्तन, सिर्जनशीलता र नेतृत्व क्षमता
नेतृत्व भनेको आदेश दिनु होइन, आफैँ उदाहरण बनेर अरूलाई पछ्याउन बाध्य पार्नु हो। राजु महतोमा यो नेतृत्व क्षमता प्रचुर मात्रामा देखिन्छ। उनले एक्लै सुरु गरेको यो डिजिटल अभियानले आज नेपाली शैक्षिक क्षेत्रमा एउटा तरङ्ग पैदा गरेको छ। उनी केवल एक प्रविधि शास्त्री (Technologist) मात्र होइनन्, उनी एक नवप्रवर्तक (Innovator) र सामाजिक अभियन्ता पनि हुन्।
उनको सिर्जनशीलता यस अर्थमा महत्त्वपूर्ण छ कि उनले नेपाली माटो सुहाउँदो, स्थानीय आवश्यकता अनुकूलका र प्रयोग गर्न अत्यन्तै सरल डिजिटल प्रणालीहरूको विकास गरेका छन्। नेपाली शिक्षक र विद्यालयका कर्मचारीहरूको प्राविधिक क्षमतालाई ध्यानमा राखेर युजर-फ्रेन्डली (User-friendly) सफ्टवेयर बनाउनु उनको विशेषता हो। कठिन परिस्थितिमा पनि विचलित नहुने र समस्याको समाधान खोज्न सधैँ तत्पर रहने उनको आत्मविश्वासले उनलाई युवा पुस्ताका लागि एउटा आदर्श नायक बनाएको छ।
समाजका लागि जीवन्त सन्देश र युवा पुस्तालाई आह्वान
आजको युवा पुस्तामा एउटा निराशाको लहर छ। देशमा केही हुँदैन, यहाँ भविष्य छैन भन्दै पलायन हुनेहरूको भीड ठूलो छ। तर मञ्जु महतो र राजु महतोको जीवनले यो निराशावादी सोचमाथि कडा प्रहार गर्छ।
मञ्जु महतोको जीवनले सन्देश दिन्छ: परिस्थिति जतिसुकै प्रतिकूल किन नहोस्, यदि तपाईंसँग चट्टानी दृढता, आत्मविश्वास र शिक्षाप्रतिको लगाव छ भने तपाईं आफ्नो भाग्य र समाजको भविष्य दुवै बदल्न सक्नुहुन्छ। श्रीमानको शहादतपछि समाजले कोरेको सीमारेखालाई नाघेर अघि बढ्ने उनको साहस हरेक सङ्घर्षरत महिलाका लागि दीपशिखा हो।
त्यस्तै, राजु महतोको जीवनले सन्देश दिन्छ: आफ्नो सीप र ज्ञानलाई केवल व्यक्तिगत धन आर्जनको माध्यम मात्र नबनाउनुहोस्। समाजलाई तपाईंले जे दिनुहुन्छ, समाजले तपाईंलाई त्योभन्दा गुणा बढी सम्मान र सन्तुष्टि फर्काउँछ। देशमै बसेर, आफ्नै पसिनाले आफ्नै माटोलाई सिञ्चित गरेर पनि युग सुहाउँदो क्रान्ति गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण राजु हुन्।
समर्पणको उज्यालो यात्रा
मञ्जु महतो र राजु महतो दुई भिन्नाभिन्नै शरीर भए पनि एउटै आदर्श, मूल्य र सेवाभावका दुई परिपूरक पाटा हुन्। आमाले अक्षरको आराधना गरिन्, छोराले डिजिटल कोडमार्फत त्यसै अक्षराङ्कनलाई विश्वव्यापी पहुँच दिए। आमाले विद्यालयको कक्षाकोठामा ज्ञानको दियो बालिनन्, छोराले त्यही दियोलाई प्रविधिको तेल थपेर अझ चम्किलो र व्यापक बनाए।
यो एउटा यस्तो यात्रा हो जसले दुःखको अँध्यारोलाई चिरेर उज्यालोको नयाँ गोरेटो निर्माण गरेको छ। सङ्घर्षको महासागरबाट सुरु भएको यो यात्रा आज नेपाली शिक्षाको प्रविधि रूपान्तरणको सगरमाथातर्फ लम्किरहेको छ। यी दुई महान् व्यक्तित्वको योगदान नेपालको इतिहासमा स्वर्ण अक्षरले लेखिनेछ। उनीहरूको यो सेवाभाव, समर्पण र अदम्य साहस सधैँ-सधैँका लागि नेपाली मनहरूमा प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ।
यस व्यक्तित्वबाट सिक्न सकिने १० प्रेरणादायी पाठ
मञ्जु महतोको जीवनको अदम्य सङ्घर्ष र राजु महतोको ऐतिहासिक डिजिटल शिक्षा अभियानको समग्र विश्लेषणबाट हामीले हाम्रो जीवनमा लागू गर्न सक्ने १० अमूल्य पाठहरू निम्न बमोजिम छन्:
१. विपत्तिलाई शक्तिमा बदल्ने दृढता (Resilience): जीवनमा जस्तोसुकै ठूलो बज्रपात वा वियोग आइलागे पनि (जस्तै २० वर्षकै उमेरमा मञ्जु महतोले श्रीमान् गुमाउनु) हिम्मत नहारी, आँसुलाई ऊर्जामा बदलेर अगाडि बढ्न सकिन्छ।
२. शिक्षा नै सर्वोत्तम मुक्ति मार्ग हो: समाजका सबै प्रकारका विभेद, गरिबी र अन्धकारबाट मुक्ति पाउने र आत्मनिर्भर बन्ने सबैभन्दा बलियो माध्यम शिक्षा नै हो।
३. मातृ-संस्कार नै जीवनको वास्तविक जग हो: आमाबाबुले देखाउने इमानदारी, त्याग र उच्च नैतिक आचरणले नै सन्तानलाई महान् र परोपकारी बन्ने प्रेरणा दिन्छ।
४. सीपको सामाजिकीकरण: आफूले सिकेको ज्ञान, सीप र प्रविधिलाई केवल व्यक्तिगत स्वार्थ वा पैसा कमाउनमा मात्र सीमित नगरी समाजको हित र उत्थानमा लगाउनुपर्छ।
५. निःस्वार्थ सेवाभाव र सामाजिक उत्तरदायित्व: वास्तविक सन्तुष्टि र सफलता व्यापारिक नाफामा होइन, समाजका विपन्न र पछाडि परेका वर्गलाई निःशुल्क सेवा प्रदान गरेर प्राप्त हुन्छ।
६. नेतृत्व र नवप्रवर्तन (Innovation): समस्याको गुनासो मात्र गरिरहनुको सट्टा स्थानीय आवश्यकता अनुसारको नयाँ प्रविधिको विकास गरी आफैँले परिवर्तनको नेतृत्व लिनुपर्छ।
७. प्रतिबद्धतामा अडिग रहने निष्ठा: राजु महतोले विद्यालयहरूका लागि विकास गरिएका प्रविधिको आजीवन सेवा शुल्क नलिने घोषणा गरे झैँ, आफ्नो आदर्श र प्रतिबद्धतामा आजीवन अडिग रहनुपर्छ।
८. विपन्नता विरुद्धको लडाइँ: आर्थिक रूपमा कमजोर भएकै कारण कोही पनि गुणस्तरीय र आधुनिक डिजिटल शिक्षाबाट वञ्चित हुनु हुँदैन भन्ने समतामूलक सोच राख्नुपर्छ।
९. पलायन होइन, देशमै सम्भावनाको खोजी: आफ्नै देशको माटोमा बसेर, सीमित स्रोत साधनका बीच पनि इच्छाशक्ति भएमा राष्ट्रिय स्तरको प्रभावकारी काम गर्न सकिन्छ।
१०. कृतज्ञताको भाव: आफ्नो सफलताको श्रेय सङ्घर्ष गर्ने आमा र समाजलाई दिँदै सधैँ विनम्र र सेवामुखी बन्नु नै एउटा सच्चा र सफल मानवको पहिचान हो।